Największa nekropolia w Polsce z niezwykłym wyróżnieniem. Dlaczego Cmentarz Centralny w Szczecinie jest tak wyjątkowy?

Nekropolia, która zachwyca nie tylko rozmiarem

Cmentarz Centralny od ponad wieku jest jednym z symboli Szczecina. Założony w 1901 roku zajmuje dziś ponad 170 hektarów i jest największą nekropolią w Polsce oraz trzecią co do wielkości w Europie. Większe są jedynie słynne cmentarze Ohlsdorf w Hamburgu oraz Zentralfriedhof w Wiedniu.

To jednak nie imponujące rozmiary zdecydowały o przyznaniu prestiżowego wyróżnienia. Zgodnie z rozporządzeniem Prezydenta RP ochroną objęto wyjątkowy cmentarz-ogród, którego krajobrazowy charakter i układ przestrzenny stanowią jeden z najcenniejszych przykładów europejskiej sztuki cmentarnej początku XX wieku.

– Jako Szczecinianie możemy być dumni, że jesteśmy opiekunami pomnika historii tak wyjątkowego w skali Polski, ale też Europy, cmentarza, który w sensie symbolicznym, ale i dosłownym łączy pokolenia minione, teraźniejsze i te, które przyjdą po nas – podkreśla Michał Dębowski, Miejski Konserwator Zabytków.

Cmentarz bardziej przypomina park niż nekropolię

Szczeciński Cmentarz Centralny od początku projektowano jako park krajobrazowy połączony z funkcją grzebalną. Za jego koncepcję odpowiadali miejski architekt Wilhelm Meyer-Schwartau oraz wybitny projektant ogrodów Georg Hannig.

Twórcy wykorzystali naturalne pagórki, cieki wodne i różnice wysokości terenu. Powstała przestrzeń pełna szerokich alei, stawów, polan, punktów widokowych i starannie dobranej roślinności. Na terenie nekropolii rosną tysiące drzew i krzewów reprezentujących setki gatunków, w tym wiele okazów pomnikowych i egzotycznych.

Nie bez powodu mieszkańcy często odwiedzają to miejsce nie tylko podczas uroczystości rodzinnych. Dla wielu Szczecinian jest ono także jednym z najciekawszych terenów spacerowych w mieście.

Brama Główna, zabytkowa kaplica i niezwykłe pomniki

Na terenie Cmentarza Centralnego znajduje się wiele obiektów o dużej wartości historycznej i artystycznej. Wizytówką nekropolii pozostaje monumentalna Brama Główna oraz zabytkowa kaplica główna. Zachowały się tu również liczne przedwojenne nagrobki i przykłady dawnej sztuki sepulkralnej.

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów założenia jest Pomnik Braterstwa Broni, zamykający główną aleję widokową. Od lat stanowi jeden z najbardziej rozpoznawalnych punktów całego cmentarza. Wśród ważnych miejsc pamięci znajduje się także Pomnik „Tym, którzy nie powrócili z morza”, poświęcony ludziom związanym z morzem, którzy zginęli lub nie wrócili z rejsów.

Nie każdy wie, że na terenie nekropolii znajduje się również zabytkowy wiatrak. Dawny obiekt techniczny został zaadaptowany do nowych funkcji i dziś mieści sklep z kwiatami, zniczami oraz innymi artykułami związanymi z odwiedzaniem grobów.

Miejsce pamięci kolejnych pokoleń

Wyjątkowość Cmentarza Centralnego nie wynika wyłącznie z architektury i zieleni. To również miejsce, w którym zapisana jest historia Szczecina. Po II wojnie światowej nekropolia stała się miejscem pochówku kolejnych pokoleń mieszkańców miasta.

Spoczywają tu pionierzy polskiego Szczecina, społecznicy, ludzie nauki, kultury i samorządu. Na terenie cmentarza znajdują się liczne pomniki i miejsca upamiętniające ważne wydarzenia z historii Polski oraz Pomorza Zachodniego. Dzięki temu jest on nie tylko cmentarzem, ale także wyjątkową kroniką miasta.

Czym jest Pomnik Historii?

Status Pomnika Historii bywa mylony ze zwykłym wpisem do rejestru zabytków. W rzeczywistości są to dwa różne poziomy ochrony.

Wpis do rejestru zabytków zapewnia ochronę prawną konkretnego obiektu. Natomiast Pomnik Historii to najwyższa forma wyróżnienia dla najcenniejszych zabytków w Polsce. Status ten przyznaje Prezydent RP na wniosek ministra kultury.

Do grona Pomników Historii trafiają obiekty o szczególnym znaczeniu dla historii, kultury, nauki lub sztuki. To swoista „ekstraklasa polskich zabytków”. Wśród nich znajdują się m.in. Wawel w Krakowie, Stare Miasto w Toruniu, kopalnia soli w Wieliczce, historyczne centrum Zamościa czy Hala Stulecia we Wrocławiu.

Elitarne grono na Pomorzu Zachodnim

Do tej pory województwo zachodniopomorskie mogło pochwalić się zaledwie kilkoma obiektami posiadającymi status Pomnika Historii. Wśród nich znajdują się między innymi zespół katedralny w Kamieniu Pomorskim, pocysterski zespół klasztorny w Kołbaczu oraz historyczny zespół miasta Stargardu wraz z najcenniejszymi zabytkami.

Teraz do tego elitarnego grona dołączył Cmentarz Centralny. Co ciekawe, jest to pierwszy obiekt ze Szczecina, który uzyskał takie wyróżnienie.

Wyróżnienie, ale i odpowiedzialność

Nowy status jest powodem do dumy, ale także zobowiązaniem. Cmentarzem zarządza Zakład Usług Komunalnych, który każdego dnia musi łączyć ochronę zabytku najwyższej rangi z funkcjonowaniem czynnej nekropolii.

– Pomnik historii to ogromne wyróżnienie, ale także odpowiedzialność. Z jednej strony mówimy o cennym, najwyższej rangi zabytku, który staramy się chronić i zachować dla potomnych, a z drugiej o czynnym cmentarzu, o którego funkcjonowanie dbamy każdego dnia – podkreśla Tomasz Wawrzyńczak, dyrektor ZUK.

Następny krok? UNESCO

Eksperci od lat zwracają uwagę, że szczecińska nekropolia ma znaczenie wykraczające daleko poza granice miasta i regionu. Otrzymanie statusu Pomnika Historii jest jednym z najważniejszych etapów na drodze do ewentualnych starań o wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO.

Droga do takiego wyróżnienia jest długa i skomplikowana, jednak unikalne połączenie architektury, sztuki, historii oraz przyrody sprawia, że Cmentarz Centralny bywa wymieniany wśród obiektów posiadających potencjał do uzyskania światowego uznania.

Dziś jednak szczecinianie mają już powód do świętowania. Jedna z największych nekropolii Europy oficjalnie znalazła się w gronie najcenniejszych zabytków Polski. To wyróżnienie dla miejsca, które od 125 lat łączy funkcję cmentarza, parku, galerii sztuki i żywej kroniki historii miasta.

Miejsce, które trzeba zobaczyć

Choć dla większości mieszkańców jest przede wszystkim miejscem zadumy i pamięci, turyści coraz częściej odwiedzają Cmentarz Centralny jak wyjątkowy park historyczny. Nie bez powodu mówi się, że to jedna z najpiękniejszych nekropolii Europy. Można tu spotkać rzadkie gatunki drzew, podziwiać rozległe osie widokowe, zabytkową architekturę i niezwykłe dzieła sztuki nagrobnej.

Teraz to piękne miejsce zyskało potwierdzenie swojej wyjątkowej pozycji. Szczeciński Cmentarz Centralny oficjalnie znalazł się w gronie najcenniejszych zabytków Polski. To wyróżnienie, które zapisze się w historii miasta równie mocno, jak historia zapisana jest w alejach samej nekropolii.